۲۵ سال فولاد خراسان؛ از یک ایده صنعتی تا ستون تولید و توسعه شرق کشور
روایت ربع قرن تولید، توسعه و اشتغال پایدار
روایت ربع قرن فعالیت مجتمع فولاد خراسان؛ صنعتی که از شمال‌غرب نیشابور آغاز شد و امروز به یکی از مهم‌ترین قطب‌های تولید فولاد در شرق ایران تبدیل شده است.
۲۵ سال از روزی که نخستین واحدهای تولیدی مجتمع فولاد خراسان در نیشابور به بهره‌برداری رسید می‌گذرد؛ ۲۵ سالی که برای یک مجموعه صنعتی، تنها یک عدد در تقویم نیست، بلکه روایتی از سه دهه تلاش برای ساخت، توسعه، تولید، اشتغال‌آفرینی و پیوند صنعت با زندگی مردم یک منطقه است.
مجتمع فولاد خراسان که از سال ۱۳۸۰ رسماً وارد باشگاه تولیدکنندگان فولاد کشور شد، امروز دیگر صرفاً یک کارخانه فولادسازی نیست؛ بلکه بخشی از شناسنامه صنعتی نیشابور و یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های صنعتی شرق کشور به شمار می‌رود؛ مجموعه‌ای که طی این سال‌ها از یک طرح بزرگ صنعتی به یک زنجیره نسبتاً کامل تولید فولاد تبدیل شده و دامنه اثرگذاری آن از محدوده سایت صنعتی نیشابور فراتر رفته است.
داستان فولاد خراسان از کجا آغاز شد؟
ایده ایجاد یک مجتمع بزرگ فولادسازی در خراسان به دهه‌های پیش از آغاز فعالیت رسمی فولاد خراسان و دهه ۵۰ بازمی‌گردد. برخورداری خراسان از منابع سنگ‌آهن، گاز طبیعی، نیروی انسانی متخصص، شبکه حمل‌ونقل و موقعیت جغرافیایی ویژه در مجاورت کشورهای آسیای مرکزی و افغانستان، از مهم‌ترین عواملی بود که نگاه برنامه‌ریزان صنعتی کشور را به ظرفیت‌های این منطقه جلب کرد.
مطالعات استقرار یک مجتمع بزرگ فولادسازی در خراسان از سال ۱۳۶۲ وارد مرحله جدی‌تری شد و در سال ۱۳۶۸، پس از مطالعات مهندسی و مکان‌یابی، محدوده‌ای در حدود ۱۵ کیلومتری شمال‌غرب نیشابور به عنوان محل اجرای طرح انتخاب شد.
تملک حدود هزار و ۴۰۰ هکتار زمین، تجهیز کارگاه و آماده‌سازی سایت، آغاز مسیری بود که قرار بود در سال‌های بعد چهره صنعتی منطقه را تغییر دهد. در سال ۱۳۶۹ نیز شرکت مجتمع فولاد خراسان با سرمایه اولیه یک میلیارد و ۵۰۰ میلیون ریال و با مشارکت شرکت ملی فولاد ایران و بانک سپه تأسیس شد؛ شرکتی که در سال‌های بعد از یک طرح در حال ساخت، به مجموعه‌ای تولیدکننده و اثرگذار در اقتصاد منطقه تبدیل شد.
از ساخت یک کارخانه تا تولد یک صنعت
سال‌های پایانی دهه ۷۰ و ابتدای دهه ۸۰ را می‌توان یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ فولاد خراسان دانست. قرارداد خرید تجهیزات خارجی پروژه با شرکت ایتالیایی دانیلی در سال ۱۳۷۵، آغاز عملیات اجرایی و نصب تجهیزات در سال ۱۳۷۶ و سپس مجموعه‌ای از عملیات فنی، عمرانی و زیرساختی، به تدریج سایت صنعتی فولاد خراسان را شکل داد.
راه‌اندازی پست ۴۰۰ کیلوولت، تأمین زیرساخت برق، نصب تجهیزات فولادسازی، راه‌اندازی واحد اکسیژن، تصفیه‌خانه پساب، آزمایشگاه و ده‌ها بخش تخصصی دیگر، نشان می‌داد که قرار نیست در شمال‌غرب نیشابور تنها یک کارخانه ساخته شود؛ بلکه قرار بود یک زیرساخت صنعتی بزرگ شکل بگیرد.
سرانجام در ۳۱ خرداد ۱۳۸۰، واحد نورد مقاطع ساختمانی مجتمع فولاد خراسان به دست رئیس‌جمهور وقت افتتاح شد و در ادامه، واحدهای ذوب و ریخته‌گری نیز به بهره‌برداری رسیدند.
نخستین محموله صادراتی فولاد خراسان نیز در مرداد ۱۳۸۱ راهی ترکمنستان شد؛ اتفاقی که نشان داد محصول این مجتمع از همان سال‌های ابتدایی، ظرفیت حضور در بازارهای خارج از کشور را دارد.
توسعه‌ای که متوقف نشد
فولاد خراسان در سال‌های بعد، مسیر توسعه را ادامه داد. پیوستن به سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو)، آغاز پروژه احیای مستقیم، احداث واحدهای جدید فولادسازی، توسعه زیرساخت‌های انرژی و سپس حرکت به سمت ایجاد گندله‌سازی و کنسانتره، حلقه‌های جدیدی به زنجیره فعالیت این مجتمع اضافه کرد.
یکی از نقاط عطف این مسیر، افتتاح واحد احیای مستقیم شماره یک در سال ۱۳۸۷ بود. دو سال بعد، واحد احیای مستقیم شماره دو نیز به بهره‌برداری رسید و همزمان پروژه‌های مهم دیگری از جمله احداث واحد گندله‌سازی و اتصال اختصاصی مجتمع به شبکه ریلی کشور دنبال شد.
اتصال فولاد خراسان به شبکه ریلی سراسری، تنها یک پروژه حمل‌ونقلی نبود؛ بلکه زیرساختی مهم برای جابه‌جایی مواد اولیه و محصولات یک مجتمع بزرگ صنعتی محسوب می‌شد و جایگاه آن را در شبکه صنعتی و لجستیکی منطقه تقویت کرد.
با بهره‌برداری از کارخانه فولادسازی شماره ۲ در سال ۱۳۹۶ و کارخانه گندله‌سازی در سال ۱۳۹۷، بخش مهمی از زنجیره تولید فولاد در سایت نیشابور تکمیل شد.
به این ترتیب، مجموعه‌ای که فعالیت خود را با یک واحد نورد آغاز کرده بود، به مجموعه‌ای متشکل از کارخانه گندله‌سازی، دو واحد آهن اسفنجی، دو کارخانه فولادسازی و کارخانه نورد تبدیل شد.
امروز فولاد خراسان چه جایگاهی دارد؟
بر اساس اطلاعات ارائه‌شده از سوی مجتمع، فولاد خراسان امروز ظرفیت تولید سالانه حدود ۲.۵ میلیون تن گندله، ۱.۶ میلیون تن آهن اسفنجی، ۱.۴ میلیون تن فولاد خام و ۶۰۰ هزار تن محصولات نوردی را در اختیار دارد. این اعداد، مقیاس فعالیت یک مجتمع صنعتی بزرگ را نشان می‌دهد؛ اما اهمیت فولاد خراسان را نمی‌توان تنها با ظرفیت تولید سنجید.
پشت این ظرفیت، هزاران فرصت شغلی مستقیم و غیرمستقیم، شبکه‌ای از پیمانکاران و تأمین‌کنندگان، شرکت‌های خدماتی و فنی، حمل‌ونقل، تعمیرات، قطعه‌سازی و ده‌ها فعالیت اقتصادی مرتبط قرار دارد.
بر اساس اطلاعات مجتمع، حدود سه هزار نفر به صورت مستقیم و ۱۰ هزار نفر به صورت غیر مستقیم در این مجموعه مشغول به کار هستند؛ نیروی انسانی‌ای که بخش مهمی از آن را متخصصان و نیروهای بومی منطقه تشکیل می‌دهند. به همین دلیل، فولاد خراسان را باید فراتر از یک واحد تولیدی دید؛ این مجتمع در طول ۲۵ سال گذشته به یکی از موتورهای صنعتی اقتصاد نیشابور و خراسان رضوی تبدیل شده است.
از تولید فولاد تا تکمیل زنجیره تولید
یکی از مهم‌ترین جهت‌گیری‌های فولاد خراسان در سال‌های اخیر، حرکت از تولید فولاد به سمت تکمیل زنجیره تولید بوده است. در این مسیر، پروژه کنسانتره سنگ‌آهن در منطقه سنگان خواف اهمیت ویژه‌ای دارد. هدف این پروژه آن است که دسترسی مجتمع به مواد اولیه و زنجیره تأمین فولاد تقویت شود و حلقه دیگری از زنجیره تولید در مجموعه فولاد خراسان شکل بگیرد.
اکنون تکمیل پروژه فولاد شرق در سنگان خواف، یکی از برنامه‌های مهم پیش‌روی مجتمع است؛ پروژه‌ای که در صورت تکمیل، گام مهمی در مسیر افزایش یکپارچگی زنجیره تولید فولاد و بهره‌گیری از ظرفیت‌های معدنی شرق کشور خواهد بود. به بیان دیگر، مسیر فولاد خراسان از «تولید فولاد» به سمت «مدیریت زنجیره تولید» حرکت کرده است؛ مسیری که می‌تواند در سال‌های آینده جایگاه این مجموعه را در صنعت فولاد کشور بیش از گذشته تثبیت کند.
فولاد خراسان؛ صنعتی که با شهر و منطقه بیگانه نیست
اهمیت یک مجتمع صنعتی بزرگ فقط به میزان تولید، فروش و صادرات آن محدود نمی‌شود. بخش مهمی از کارنامه چنین مجموعه‌ای را باید در رابطه آن با جامعه پیرامونی جست‌وجو کرد. فولاد خراسان طی سال‌های گذشته در حوزه‌هایی همچون محیط‌زیست، توسعه فضای سبز، مدیریت پساب، زیرساخت‌های شهری و اجتماعی و حمایت از برنامه‌های منطقه‌ای نیز حضور داشته است.
گسترش کمربند سبز مجتمع تا حدود ۲۷۰ هکتار، راه‌اندازی سیستم پایش لحظه‌ای زیست‌محیطی، اجرای پروژه‌های مرتبط با تصفیه و استفاده از پساب صنعتی و مشارکت در پروژه‌های زیرساختی، بخشی از این مسیر بوده است.
پروژه استفاده از پساب شهر نیشابور نیز از جمله طرح‌هایی است که در نگاه بلندمدت می‌تواند همزمان به مدیریت منابع آب شهر و تأمین نیازهای صنعتی کمک کند؛ موضوعی که در شرایط اقلیمی شرق کشور اهمیتی دوچندان دارد.
مسئولیت اجتماعی؛ فراتر از کمک‌های مقطعی
در کنار فعالیت‌های تولیدی، فولاد خراسان در سال‌های اخیر تلاش کرده است بخشی از مسئولیت اجتماعی خود را در قالب پروژه‌های ماندگار دنبال کند. حمایت از آزادسازی زندانیان جرایم غیرعمد، مشارکت در برنامه‌های اجتماعی، حمایت از حوزه ورزش، توجه به خانواده کارکنان و اجرای طرح‌های مرتبط با جامعه محلی، از جمله نمونه‌های این رویکرد بوده است.
در حال حاضر نیز ساخت مجتمع فرهنگی ایثار و شهادت نیشابور که شامل کتابخانه و مرکز پژوهشی است و استخر ورزشی دانش‌آموزی شهرستان فیروزه از پروژه‌های در دست اجرای مجتمع در حوزه مسئولیت اجتماعی است. این پروژه‌ها از این منظر اهمیت دارند که مسئولیت اجتماعی را از یک کمک مقطعی به سمت ایجاد زیرساخت‌های ماندگار فرهنگی و ورزشی سوق می‌دهند؛ زیرساخت‌هایی که می‌توانند سال‌ها پس از اجرای پروژه نیز مورد استفاده جامعه قرار گیرند.
صنعتی که در سختی‌ها هم کنار منطقه ایستاد
کارنامه فولاد خراسان تنها در روزهای رونق تولید نوشته نشده است. در دوره شیوع کرونا، تشکیل کمیته ویژه پیشگیری و مقابله با بیماری برای صیانت از سلامت کارکنان و مشارکت در مقابله با بحران، یکی از نمونه‌های ایفای مسئولیت اجتماعی مجتمع بود. همچنین حمایت مالی از طرح گلریزان و آزادسازی زندانیان جرایم غیرعمد نیشابور، بخشی از اقدامات اجتماعی این مجموعه در سال‌های اخیر بوده است.
چنین اقداماتی نشان می‌دهد که ارتباط یک بنگاه بزرگ صنعتی با منطقه محل فعالیتش، تنها در زمان نیاز به نیروی کار یا زیرساخت خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در شرایط دشوار نیز می‌تواند بخشی از ظرفیت اقتصادی و سازمانی خود را در خدمت جامعه قرار دهد.
حضور در بازارهای فراتر از مرزها
فولاد خراسان از نخستین سال‌های فعالیت خود تجربه صادرات را آغاز کرد و نخستین محموله محصولاتش در سال ۱۳۸۱ به ترکمنستان صادر شد. در سال‌های بعد، توسعه بازارهای صادراتی ادامه پیدا کرد و محصولاتی از مجتمع به بازارهای مختلف منطقه‌ای راه یافتند.
ارسال نخستین محموله به سوریه، حضور محصولات در بازار ترکیه و سپس ارسال محصولات به اروپا، نشان‌دهنده مسیری است که این مجموعه از یک تولیدکننده داخلی تا یک صادرکننده دارای حضور بین‌المللی طی کرده است.
اخذ استانداردهایی مانند BS4449 نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است؛ چرا که حضور پایدار در بازارهای صادراتی بدون برخورداری از استانداردهای مورد پذیرش بازار هدف امکان‌پذیر نیست.
پشت این ۲۵ سال، یک سرمایه انسانی ایستاده است
هیچ مجتمع صنعتی بزرگی تنها با فولاد، کوره، ماشین‌آلات و خطوط تولید ساخته نمی‌شود. پشت ۲۵ سال فعالیت فولاد خراسان، هزاران نیروی انسانی قرار دارند؛ از کارگران خطوط تولید و نیروهای فنی گرفته تا مهندسان، مدیران، کارکنان اداری، پیمانکاران و مجموعه گسترده‌ای از شرکت‌هایی که به صورت مستقیم یا غیرمستقیم با این صنعت در ارتباط هستند.
برگزاری دوره‌های آموزشی تخصصی، اعزام نیروها برای آموزش‌های فنی، ایجاد مرکز آموزش بین‌کارگاهی و توجه به توسعه منابع انسانی، نشان‌دهنده این واقعیت است که توسعه صنعتی بدون توسعه سرمایه انسانی امکان‌پذیر نیست. فولاد خراسان طی این سال‌ها علاوه بر تولید فولاد، بخشی از ظرفیت انسانی متخصص منطقه را نیز شکل داده و تقویت کرده است.
از یک کارخانه در نیشابور تا یک سرمایه برای شرق کشور
اگر بخواهیم کارنامه ۲۵ ساله فولاد خراسان را در یک جمله خلاصه کنیم، شاید بتوان گفت این مجتمع در این مدت از «یک پروژه صنعتی» به «یک سرمایه صنعتی منطقه» تبدیل شده است. سرمایه‌ای که ارزش آن تنها در ساختمان‌ها، کوره‌ها، خطوط تولید و تجهیزات خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در نیروی انسانی، تجربه انباشته، شبکه تأمین، زیرساخت‌های ایجادشده، بازارهای صادراتی، دانش فنی و پیوند آن با اقتصاد منطقه نیز معنا پیدا می‌کند.
امروز وقتی از فولاد خراسان سخن می‌گوییم، از مجموعه‌ای صحبت می‌کنیم که طی یک ربع قرن، بخشی از مسیر توسعه صنعتی نیشابور و شرق کشور را با خود همراه کرده است.
نگاه فولاد خراسان به فردا
ربع قرن فعالیت، پایان یک مسیر نیست؛ نقطه‌ای برای ورود به مرحله‌ای تازه است. تکمیل پروژه فولاد شرق در سنگان خواف و حرکت به سمت تکمیل زنجیره تولید، از مهم‌ترین برنامه‌های پیش‌روی مجتمع به شمار می‌رود.
در کنار آن، احداث نیروگاه خورشیدی نیز در برنامه‌های کوتاه‌مدت مجتمع قرار گرفته است؛ اقدامی که با توجه به اهمیت انرژی در صنعت فولاد و ضرورت حرکت صنایع به سمت استفاده بیشتر از انرژی‌های پاک، می‌تواند اهمیت ویژه‌ای داشته باشد.
این مسیر می‌تواند فولاد خراسان را در سال‌های آینده به سمت مجموعه‌ای حرکت دهد که نه تنها تولید بیشتری دارد، بلکه زنجیره تولید کامل‌تر، مصرف انرژی بهینه‌تر و نقش پررنگ‌تری در توسعه پایدار منطقه خواهد داشت.
ربع قرن؛ یک فصل از تاریخ صنعتی نیشابور
۲۵ سال پس از ورود رسمی فولاد خراسان به مدار تولید، شاید مهم‌ترین دستاورد این مجتمع را بتوان در تغییری دید که در مقیاس صنعتی منطقه ایجاد کرده است. نسلی از نیروهای متخصص در این مجموعه آموزش دیده‌اند، هزاران نفر به صورت مستقیم و غیرمستقیم از فعالیت آن بهره برده‌اند، زیرساخت‌های مختلفی در کنار توسعه مجتمع شکل گرفته و محصولات تولیدشده در این مجموعه از نیشابور راهی بازارهای داخلی و خارجی شده‌اند.
فولاد خراسان امروز بخشی از هویت صنعتی نیشابور است؛ مجموعه‌ای که نام این شهر را در نقشه صنعت فولاد کشور پررنگ کرده و طی ۲۵ سال، مسیر خود را از یک طرح بزرگ صنعتی تا جایگاه یکی از قطب‌های مهم تولید فولاد در شرق کشور پیموده است. ربع قرن فعالیت فولاد خراسان، در واقع روایت ۲۵ سال تولید، توسعه، اشتغال، تخصص و مسئولیت اجتماعی است؛ روایتی که فصل‌های بعدی آن، با تکمیل زنجیره تولید در سنگان، توسعه انرژی‌های پاک و ادامه نقش‌آفرینی در اقتصاد منطقه، همچنان در حال نوشته شدن است.
